İcat

4 Temmuz 2009

Arapçada şöyle bir kural var: /w/ sesiyle başlayan kökler türevlerde garip davranışlar sergiliyor, çoğu zaman ilk sessizini kaybediyor. Misal verelim. Wucûd “ var olma” demek, w-c-d kökünden. Türkçede w olmaz v olur, o yüzden vücut deriz. Bunun hormonlu hali ama *ivcâd olmaz, îcâd olur: bir şeyi varetme.

Aynen bunun gibi, wuzûh وضوح “apaçık ve anlaşılır olma”, wâzih “apaçık ve anlaşılır olan”, ama îzâh “apaçık ve anlaşılır etme”. Türkçeleri vuzuh, vazıh, izah.

İşin daha zor kısmı, fiilin basit masdarında da bazen /w/ sesi düşer, bilmesen kelimenin üç harfli kökünü zor bulursun. Mesela sıfat kelimesinin kökü ne? Hayret ki w-s-f, kalın s ile. Sıfat demek niteleme ya da nitelik, wasf (vasıf) da aynı şey. Çoğulu awsâf (evsaf).

Sıla’nın kökü w-s-l, hayatta tahmin edemezsin. “Ulaşma, kavuşma” demektir; aynı kökten wasl (vasıl) ve wuslat (vuslat) eş anlamlıdır. Hayır, sıla uzakta olan bir yerin adı DEĞİLDİR. “Sıla hasreti” demek kavuşma hasreti demektir.

“Şu vechile” deyiminden bildiğimiz wech (vecih) yüzünü döndüğün taraf, yani yön, cephe, “bakım”. Cihet de aynen, yön, cephe, bakım. Bu kökten ayrıca elimizde teveccüh var (yüzünü birine çevirme, yüz verme), tevcih var (yöneltme), muvacehe var (yüzyüze gelme).

Wafâ وفاء borcunu ödeme, bir şeyin bedelini verme, yani vefa. Hiç aklınıza gelmez ama fiyat da aynı şey, aynı w-f-y kökünden. Bunun katmerlisi, borcunu ya da bir şeyin bedelini tam ve eksiksiz olarak ödemek, îfâ etmek.

Wahm (vehim) “boş kuşkuya kapılma, kötülük hayal etme”. Çoğulu awhâm (evham), boş kuşkular. BİRİNE kötülük isnat etmek ise ittihâm ve tuhmat (töhmet). Bunlar aslında w-h-m kökündendir, ama yanlışlıkla t-h-m zannedilir ve vezni de buna uydurulur, ittiham değil itham denir, galattır.

Daha üçlü kökleri doğru dürüst anlatmadan zor konulara girdin derseniz haklısınız. Ama geçenlerde takiye vikayeden gelir dedim diye bir sürü itiraz maili aldım, o yüzden yazıyorum.